کد مطلب: 45321| زمان انتشار: ۱۳۹۹/۶/۱۳ ۱۱:۵۴:۱۰| نسخه چاپی
از بیم غرب، به دامن خرس و اژدها پناه آوردیم

خداحافظی با شعار”نه شرقی،نه غربی،جمهوری اسلامی"

از بیم غرب، به دامن خرس و اژدها پناه آوردیم

سیاست خارجی - ایران نیوز 24: قرار است در آینده‌ای نزدیک، و احتمالاً اندکی بعد از تعیین تکلیف تحریم‌ها در شورای امنیت، علاوه بر رسمیت دادن به قرار داد ۲۵ ساله همکاری با چین، قراردادی مشابه و درازمدت با روسیه امضا و سیاست به اصطلاح «نگاه به شرق» در سطح اجرایی تازه‌ای قرار گیرد.رویدادی که می‌تواند استقلال رأی ایران را در رابطه با حفظ تمامیت کشور و همچنین مدیریت منابع ملی تحت الشعاع قرار دهد.

در این رابطه تأکید سعید خطیب زاده، سخنگوی تازه وزارت خارجه بر «راهبردی» بودن روابط ایران و روسیه، در نخستین نشست خبری او که یک روز پس از سفر امیر حاتمی، وزیر دفاع دولت روحانی، به مسکو برگزار شد و همچنین بالا رفتن تب رسانه‌های دولتی در تمجید این امرقابل توجه است.اگرچه در ابتدای انقلاب شعار «استقلال» سر دادیم و در رابطه با شرق و غرب سیاست «موازنه منفی» را تبلیغ کردیم، اما در دوران پسا فروپاشی اتحاد شوروی سابق، ظاهراً به عنوان بدیل از دست دادن مناسبات عادی با غرب، سیاست نزدیکی به شرق را در پیش گرفتیم و طی روندی حساب‌شده از سوی روسیه و چین، هر روز بیشتر از پیش به جبهه مشترک خرس و اژدها پناه بردیم.

غلتیدن به آغوش یکی از دو جناح جهانی و از دست دادن تعادل در مناسبات خارجی ایران بدون محاسبه مخاطرات این حرکت و تبعات میان‌مدت و درازمدت آن صورت می‌گیرد.تجارب متعدد جهانی حاکی است که هر دو قدرت شرقی در رابطه با کشورهای کوچکتر، بخصوص در دوران‌های بحران و ترس از تهدیدات خارجی، در مقابل حمایت ازآنها، تعهدات طولانی‌مدت به آنها تحمیل می‌کنند و از راه عرضه تجهیزات دفاعی و کمک‌های اضطراری وابستگی‌های «دوستانه» را تا اندازه‌های تحت‌الحمایگی بالا می‌برند.

الگوی اصلی قراردادهای باب روز شده و طولانی‌مدت روسیه (و چین) با طرف‌های کوچکتر، پیمان‌های «دوستی و همکاری» اتحاد شوروی سابق با کشورهای عضو پیمان نظامی ورشو است، و البته روح قراردادی که رهبران کرملین در سال ۱۹۷۱ در شرایط خاص با دولت وقت هند به امضا رساندند.ماهیت پیمان‌های «دوستی و همکاری» روسیه و چین با کشورهای کوچکتر استعماری است و طرح‌های غیرنظامی و به اصطلاح عمرانی گنجانده شده در قراردادها نیز در عمل لعابی است برای پوشاند طبیعت نظامی-امنیتی همکاری‌ها.

نکته دیگری که هر دو کشور در شکم «پیمان دوستی» با کشورهای طرف قرارداد جای می‌دهند، «نقد» کردن تعهدات امنیتی و نظامی و گرفتن امتیازهای انحصاری، در مقابل «وعده» سرمایه‌گذاری‌های مشروط در طرح‌هایی است که با وجود سود کلان و ضمانت اجرایی اندک، سال‌ها ناتمام و روی دست می‌مانند..در صورتی که دولت قصد جذب سرمایه‌گذاری منصفانه خارجی را دارد، به‌جای پیمان محرمانه همکاری درازمدت با چین و روسیه، طرح‌های مستقل و جداگانه عمران و تولید را امضا می‌کرد، چنانکه پیش از انقلاب نیز با شوروی سابق، قرار داد ساخت ذوب‌آهن اصفهان امضا و اجرا شد .

«قرارداد دوستی» با هند و چین

دو نمونه از پیمان‌های دوستی اتحاد شوروی، یکی در سال ۱۹۴۵ و پیش از شکل گرفتن «بلوک شرق» با دولت ملی چین، و دیگری در سال ۱۹۷۱ با هند، و هر دو تحت شرایط اضطراری برای کشورهای کوچک‌تر طرف قرار داد، امضا شدپنج سال پس از پایان جنگ دوم جهانی و در فاصله امضای دو قرارداد یادشده، جوزف استالین به منظور مستحکم کردن سیطره اتحاد شوروی سابق بر متصرّفات خود در اروپای شرقی و رقابت با «طرح مارشال» آمریکا در اروپای غربی، قرارداد همکاری و مشارکت با بلغارستان، مجارستان، چکسلواکی، لهستان و رومانی را امضا و اجرا کرد.

استالین متعاقباً با شکل دادن به پیمان ورشو و امضای قراردادهای دفاع متقابل و همکاری‌های اقتصادی با رژیم‌های کمونیست دست‌نشانده کرملین، عملاً بلوک شرق را پایه گذاشت؛ مجموعه‌ای که پس از پیروزی کمونیست‌ها در چین، و پیوستن کشورهای دیگری مانند آلمان شرقی، یوگسلاوی سابق و آلبانی به سرعت گسترش یافت.کشورهای طرف قرارداد دوستی با شوروی سابق، با وجود موارد استثنایی، عموماً به دولت‌های اقماری مسکو تبدیل شدند.

قرارداد همکاری استالین در شرایطی به دولت ملی‌گرای چین تحمیل شد که مغولستان خارجی به تصرف اتحاد شوروی درآمده بود و رهبر کرملین در قبال تحمیل رسمیت دادن به جدایی مغولستان خارجی، رضایت داد که حمایت خود را از شورشیان عضو حزب کمونیست چین قطع کند؛ وعده‌ای که بعد از تحمیل «قرارداد دوستی»، به فراموشی سپرده شد. قرارداد ۲۰ ساله دوستی مسکو با هند نیز در شرایطی امضا شد که آن کشور در وضعیت اضطراری قرار داشت؛ از یکسو در مقابل تهدیدات چین کمونیست تمامیت ارضی خود را در خطر می‌دید و از سوی دیگر حمایت وقت آمریکا از پاکستان تعادل قدرت را در منطقه به زیان دهلی مختل کرده بود.

هندی‌ها در ابتدای دهه هفتاد و پیش از دستیابی به بمب اتمی تصور می‌کردند در صورتی که مورد حمله خارجی قرار بگیرند، شوروی از آنها پشتیبانی نظامی می‌کند، در غیر این صورت به قرارداد ۲۰ ساله با مسکو و قبول تعهدات درازمدت همراه آن شاید تن نمی‌دادند.روس‌ها در دهه شصت و هفتاد قرن میلادی گذشته مصمم بودند با استفاده از «قرارداد دوستی» به عنوان «اسب تروا» دولت‌های اقماری را در سراسر جهان توسعه دهند. سیاست تازه پوتین، همسو با طرح جاه‌طلبانه چین برای زنده کردن «جاده ابریشم» که با شعار «یک کمربند- یک راه» نفوذ در هفتاد کشورهای عقب‌مانده و در حال توسعه را هدف قرار داده، عملاً تکرار تاریخ و زنده کردن «پیمان دوستی» اتحاد شوروی سابق با کشورهای کوچکتر و رژیم‌های آسیب‌پذیر آنهاست..

درس های تلخ تاریخ

تاریخ ۴۰۰ و اندی ساله مناسبات ایران با همسایه (سابق) شمالی حکایت از رشد حدود جغرافیایی و قدرت گرفتن روسیه به قیمت کوچکتر شدن و ضعیف‌تر شدن ایران دارد. سهمی از رشد جغرافیایی روسیه طی چهار قرن گذشته ناشی از جدایی آب و خاک ایران و ضمیمه کردن آنها به حدود روسیه بوده است.

انگیزه اصلی نزدیک شدن ایران به همسایه (سابق) شمالی در زمان ایوان (مخوف) و فرزند او، فئودور، که همزمان با سلطنت طهماسب و سلطان محمد خدابنده بود، جنگ‌های ایران و عثمانی و بخصوص نقض عهدنامه «آماسیه» توسط عثمانی‌ها و اشغال سرحدّات ایران در سال ۱۵۷۸ در ارمنستان و سراسر قفقاز بود؛ در غیر این صورت صفویان مذهب‌گرا، سیاست دوری از همسایه مسیحی را در شمال، به دوستی با آنها ترجیح می‌دادند.

شاه عباس هم در نزدیک شدن به روس‌ها استفاده از ظرفیت آنها برای محدود کردن خطر عثمانی‌ها را مد نظر داشت و بعد از شکست دادن امپراطوری عثمانی در سال ۱۶۱۳ میلادی و پس گرفتن تفلیس، دربند، گنجه و باکو و متصل شدن مجدد خاک ایران به روسیه، به منظور استحکام وضعیت، پیمان «همکاری سه‌جانبه»ای را با اتریش و روسیه امضا کرد.

یک دوره کوتاه و استثنایی که طی آن ایران در رابطه با همسایه شمالی دست بالاتر را یافت، شش سال بعد از امضای قرارداد همکاری سه‌جانبه و در سال ۱۶۱۹ میلادی پیش آمد؛ زمانی که میخائیل رومانف، تزار روسیه، در حال جنگ با لهستان، از شاه عباس کبیر تقاضای کمک کرد و در مقابل، پیشنهاد داد که شهر حاجی طرخان (آستاراخان) را به عنوان وثیقه به دولت ایران واگذار کند. در دوران پطر، تزار وقت روسیه، نگاه آن کشور به اروپا، استفاده از پیشرفت‌های تازه برای افزایش توسعه داخلی بود و در رابطه با ایران، گسترش نفوذ تا سواحل خلیج فارس که آن را راهی می‌دید برای گشودن بیشتر بال و پر خود.

در قرن‌های هجده و نوزده، روسیه حدود مرزهای خود را با تصرف سرزمین‌های ایران در شرق و غرب آب‌های دریای خزر توسعه داد و در قرن بیستم، بعد از دوران کوتاهی از سازش نسبی و آرامش که در ابتدای تشکیل دولت بلشویکی و تولد اتحاد شوروی سوسیالیستی سابق بین دو کشور برقرار شد، توسعه‌طلبی‌های همسایه شمالی از راه تلاش برای تجزیه ایران (ایجاد جمهوری‌های آذربایجان و کردستان)، و تشکیل دولت «توده‌ای» در تهران ادامه یافت.

روابط تهران و مسکو در فاصله دو قرارداد همکاری

جنگ ایران و عراق روند نزدیک شدن مسکو به تهران را طی شش سال نخست تا حدودی کند ساخت و بعد از پایان جنگ وآغاز بحران در درون امپراطوری کمونیستی، تلاش‌های کرملین برای حفظ و توسعه نفوذ در تهران را تحت تأثیر قرار داد..بعد از فروپاشی اتحاد شوروی در انتهای دهه هشتاد میلادی، و ظاهر شدن روسیه به عنوان وارث اصلی آن، نگاه مسکو به تهران تا حدودی منصفانه و شبیه بود با نگاه حکومت بلشویکی در ابتدای دوران قدرت گرفتن لنین.نخستین قرارداد همکاری زمان‌دار روسیه با جمهوری اسلامی طی سفر سال ۱۳۷۹سید محمد خاتمی به آن کشور امضا و سال بعد در مجلس اسلامی به تصویب رسید.

این قرارداد که فاقد هر نوع عدد و رقم مالی و یا طرح مشخص اجرایی است، در ۲۱ ماده و در زمینه همکاری‌های نظامی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی ده‌ساله تنظیم شده، با پیش‌بینی دوبار قابلیت تمدید خودکار پنج‌ساله، که عملاً عمر آن را به ۲۰ سال می‌رساند.شاید با اهمیت‌ترین بند نخستین قرارداد همکاری درازمدت روسیه با جمهوری اسلامی در رابطه با حدود و حقوق ایران در آبها و منابع دریای خزر است که در آن بر مالکیت اشتراکی، و پرهیز از تقسیم دریا به حدود ملی کشورهای همسایه تأکید دارد.».

گفته می شود جواد ظریف وزیر امور خارجه در حالی نوید تجدید قرارداد ۲۰ ساله دوستی با روسیه را داده که پیشتر، همراه حسن روحانی، رئیس جمهور بر وضعیت نظام تازه حقوقی خزر و پایان ارزش حقوقی قراردادهای سال ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ ایران با اتحاد شوروی صحه گذاشته و به جای حفظ مالکیت مشاع پنج کشور همسایه در منابع کف آب و سطح آب، تقسیم آن را بر مبنای توافق‌ها و مرزبندی‌های قبلی روسیه با سه کشور دیگر ساحلی (قزاقستان، آذربایجان و ترکمنستان) پذیرفته است. وضعیت ناشی از توافق ۲۴ ماده‌ای که حسن روحانی و جواد ظریف روز ۲۱ مرداد ماه سال ۱۳۹۷ در اکتائو- قزاقستان، طی پنجمین نشست سران کشورهای ساحلی خزر امضا کردند، ماهیت مناسبات روسیه با ایران را به سطح روابط برادر کبیر با شریک صغیر تغییر داد و انتشار مفاد «قرار داد دوستی» تازه مسکو-تهران به سهم خود می‌تواند منحنی نزولی استقلال ایران را در چارچوب «همکاری‌های راهبردی» دو کشور به نمایش بگذارد.

کد مطلب: 45321| زمان انتشار: ۱۳۹۹/۶/۱۳ ۱۱:۵۴:۱۰| نسخه چاپی
:: نقل و نشر مطالب با ذکر نام منبع بلامانع است ::
طراحی و تولید : دلتا وب