کد مطلب: 40191| زمان انتشار: ۱۳۹۷/۱۱/۱۹ ۱۰:۱۶:۱۰| نسخه چاپی
پایتخت سالی ۳۶ سانتیمتر پایین‌تر می‌رود / تهران را رکورددار نشست زمین در دنیا

تهران در آستانه بلعیده شدن

پایتخت سالی ۳۶ سانتیمتر پایین‌تر می‌رود / تهران را رکورددار نشست زمین در دنیا

راه و شهرسازي - ایران نیوز 24: پدیده فرونشست زمین در تهران از جمله مشکلاتی است که ممکن است به یک بحران بزرگ تبدیل شود و باید به دنبال راه حلی برای آن باشیم.

فرونشست زمین از جمله پدیده‌های نگران کننده‌ای است که در سال‌های اخیر گریبان بسیاری از مناطق جغرافیایی کشور را گرفته و خسارت‌های سنگینی را به شهروندان وارد کرده است. پدیده‌ای طبیعی که حاصل اقدامات تخریبی انسان‌هاست و دورنمای بسیار نگران کننده‌ای را پیش روی کشور قرار داده است. به عقیده بسیاری از کارشناسان و متخصصان پدیده فرونشست زمین در شهر بزرگ تهران در آینده‌ای نزدیک جان و مال میلیون‌ها تهرانی را به مخاطره خواهد انداخت.
متخصصان و کارشناسان حوزه پدیده فرونشست زمین که هر از چندگاهی نمودهای آن را در نقاط مختلف شهر می‌توان مشاهده کرد، برداشت‌های بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، احداث سد و ممانعت از تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی و ساخت و سازهای بی‌رویه را از جمله عوامل اصلی وقوع این پدیده عنوان می‌کنند که از قرار معلوم و به واسطه روند شتابان توسعه شهر تهران نه تنها قرار نیست متوقف شود، بلکه پیشرفت قابل ملاحظه‌ای داشته است.
مطالعات کارشناسان محیط زیست نیز نشان می‌دهد؛ فرونشست دشت‌های کشور از مرحله هشدار عبور کرده و در این بین تهران وضعیت وخیم‌تری نسبت به سایر دشت‌ها دارد. برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی سطح ایستایی خاک را برهم زده است و از بین رفتن خلل و فرج سازنده مخزن نگهداری آب در خاک، منجر به نابودی (مرگ) خاک و در نهایت فرونشست زمین می‌شود.
با توجه به جمعیت میلیونی شهر تهران کاملا مشخص است که در این منطقه از کشور نه تنها مصرف آب به میزان بالایی وجود دارد، از سوی دیگر نیز انبوه‌سازی و بلند مرتبه‌سازی امکان فرونشست و بروز خسارت‌های این چنینی را افزایش داده است. حداقل ۵ نشست عمده زمین در دو سال گذشته در مناطق مختلف شهر تهران در خیابان‌های «شهران»، «پیامبر(ص)»، «میدان قیام»، «مولوی» و سه راهی خیابان «خیام» به ثبت رسیده‌ است و با توجه به رشته‌ قنات‌هایی که از شمال تهران به سمت ری کشیده شده و عدم رویکرد مهندسی در ساختمان‌سازی می‌توان وقوع نشست‌های بیشتری را در پایتخت انتظار داشت. مسئله دیگری که در پی فرونشست زمین می‌تواند خطرناک باشد، حساس‌تر شدن ساختمان‌ها حتی نسبت به زمین‌لرزه‌های کوچک‌تر است.

پدیده فرونشست زمین در تهران از جمله مشکلاتی است که ممکن است به یک بحران بزرگ تبدیل شود، اما بیش از هر چیز باید به دنبال راه حلی برای حل این مشکل بزرگ بود. مصرف نادرست آب توسط شهروندان تهرانی یکی از دلایل بروز این مشکل است و باید گفت مصرف آب در شمال شهر تهران بیشتر از سایر مناطق آن است، در حالی که مصرف سرانه آب خانگی در ایران با بسیاری از مناطق و کشورهای مختلف جهان چندان فرقی ندارد، اما بخش مهمی از مصرف مربوط به اتلاف آب در شبکه است.
به طور کلی سه نوع فرونشست پیوسته، منطقه‌ای و نقطه‌ای در تهران وجود دارد. در خصوص فرونشست پیوسته می‌توان گفت تهران سالی چند میلی‌متر فرونشست پیوسته دارد. علاوه بر این نشست پیوسته، نشست منطقه‌ای نیز وجود دارد، به طوری که یک منطقه نسبت به سایر مناطق دیگر نشست بیشتری می‌کند. در تهران نیز گاهی شاهد نشست‌های نقطه‌ای هستیم که گاها به علت کور یا مسدود شدن قنات و یا ترکیدگی لوله که منجر به تجمع آب یا وارفتگی خاک می‌شود و چون روی آن آسفالت قرار دارد، دیده نمی‌شود و زمین به طور ناگهانی فرو می‌ریزد. براساس آمارها، هر روز یک میلی‌متر از زمین در شهر تهران نشست می‌کند (یعنی سالانه ۳۶ سانتی متر نشست زمین داریم). این میزان نشست تهران را رکورددار نشست زمین در دنیا کرده است.

روچاله‌ها یکی از تهدیدهایی است که این روزها قدم به قدم به شهر تهران نزدیک‌تر می‌شود و صدای پای آن از دشت‌های خشکیده ورامین به گوش می‌رسد. شاید تا به امروز شهروندان تهرانی این بحران را حس نکرده باشند، اما اگر رویه فعلی ادامه پیدا کند، تهرانی‌ها هر روز باید شاهد فرو ریختن ساختمان‌ها و ایجاد چاله‌ها در خیابان‌های شهر باشند.جنوب تهران به طور جدی با مخاطرات نشست زمین مواجه است و بررسی‌ها و گزارش‌های مطالعاتی نشان می‌دهد که در میان مناطق ۲۲ گانه و به طور کلی در شهر تهران دو عامل برای فرونشست وجود دارد که عامل اول فرسودگی تأسیسات شهری از جمله فرسودگی لوله‌های آب و نشت آب و عامل دیگر حفاری‌های انجام شده است.
فرونشست زمین (land subsidence) یکی از پدیده‌هایی است که در اثر برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی اتفاق می‌افتد. در حال حاضر این وضعیت در بسیاری از نقاط مختلف استان‌های کرمان و خراسان که دشت‌های آن‌ها با بیلان منفی آب زیرزمینی روبرو هستند، مشاهده می‌شود. نشست زمین بیشتر در آکیفرهای محصور و نیمه محصور که از مواد آبرفتی تحکیم نشده یا نیمه تحکیم شده تشکیل یافته‌اند، بیشتر مشاهده می‌شود. در اثر برداشت آب‌های زیرزمینی و خارج شدن آب از منافذ امکان متراکم شدن مواد تا عمق ۳۰۰ متر فراهم می‌شود و هرچه بیشتر برداشت شود، تراکم مواد بیشتر خواهد بود.
به عقیده کارشناسان عمده مصرف آب در کشور در حوزه کشاورزی است و تنها ۴ درصد آب به صورت آب شرب مصرف می‌شود و بقیه صرف کشاورزی و مقداری نیز مربوط به تأمین آب صنعتی کارخانه‌ها و تأسیسات است.  مدیر بخش زلزله مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن وزارت راه و شهرسازی گفت: اگر فرونشست‌ها ریشه‌یابی شود، دلیل اصلی آن‌ها مصرف بالای آب‌های زیرزمینی است که باید با یک مدیریت جدی، از افزایش این مخاطره در کشور جلوگیری کنیم.
ژورنال تحقیقاتی و علمی «نیچر» در گزارشی اعلام کرده که بخش‌هایی از تهران سالانه ۲۵ سانتی‌متر نشست می‌کند که یکی از بالاترین رقم‌ها در جهان است.
ژورنال نیچر می‌گوید که نشست ۲۵ سانتی‌متری بخش‌هایی از تهران در هر سال بر اساس ارزیابی تصاویر ماهواره‌ای به دست آمده است و این مشکل در حال گسترش به فرودگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) است. این تحقیق که توسط دو پژوهشگر ایرانی در موسسه زمین‌شناسی پوتسدام آلمان صورت گرفته است، می‌گوید که این مشکل بیشتر مربوط به دشت غربی تهران شامل بخش شهری، شهرک‌های اقماری و زمین‌های کشاورزی و دشت ورامین است که یک منطقه کشاورزی محسوب می‌شود.

 پژوهشگران اعلام کرده‌اند که زمین‌های اطراف فرودگاه امام خمینی (ره) سالانه ۵ سانتی‌متر نشست می‌کنند. تحقیقات بیانگر این است که این مشکل ناشی از برداشت بی‌رویه آب و خالی شدن سفره‌های زیرزمینی است. خاک تهران به دلیل نوع و جنس بسیار پرریسک است. همچنین به دلیل تأسیسات زیرسطحی زیاد از جمله شبکه آب، گاز و غیره احتمال بروز حوادث دوچندان است. وجود حفره، قنات و چاه‌های خالی در زیر زمین، ریسک فعالیت را افزایش می‌دهند.
خاک سست پایتخت
به گفته نفیسه نادری کارشناس منابع آب و خاک، جنس خاک تهران در مناطقی سست است و عملیات عمرانی را تاب نمی‌آورد. وی گفت: وقوع نشست در خیابان‌های مختلف، می‌تواند به علت وجود قنات‌های متعدد در محدوده آن‌ها باشد و تونل مترو هم ممکن است در ایجاد نشست زمین مؤثر باشد. نادری در رابطه با عوامل انسانی موثر در وقوع نشست زمین تصریح کرد: عوامل انسانی تا امروز توانسته به‌طور غیرمستقیم به وقوع این حادثه دامن بزند. وی درباره علت رسوبات و آبرفت‌های دشت تهران گفت: علت رسوبات و آبرفت‌های دشت تهران، متأثر از رشته‌کوه‌های البرز است.
این کارشناس منابع آب و خاک افزود: گواهی این رسوبات آبرفت ناهمگن و دانه‌های درشت خاک دامنه‌های البرز و تپه‌ماهورهایی است که از شرق به غرب تهران راه‌ یافته‌اند.نادری در رابطه با نوع بافت خاک در نقاط مختلف شهر تهران گفت: از تپه‌های چیتگر هرچه از دامنه البرز به سمت جنوب می‌رویم، بافت خاک و دانه‌بندی آن ریزتر می‌شود. حال با توجه به اینکه دانه بندی خاک در شهرری ریز است، به همین دلیل کارخانه‌های آجر و خاک رس از این نقطه پایتخت سر درآورده‌اند.وی افزود: برخی از مواقع لوله‌های آب شرب و فاضلاب در محیط خاک راه می‌یابند و باعث انحلال خاک می‌شوند و با سست شدن خاک آنچه نباید اتفاق می‌افتد.
این کارشناس منابع آب و خاک در رابطه با میزان تخلخل خاک افزود: تخلخل خاک در بعضی مناطق به ١۵‌ درصد می‌رسد، با آب پر می‌شود، این فضاها در خاکی که دارای دانه‌درشت است، سفره‌های آب زیرزمینی را به خود راه می‌دهند.
وی افزود: سفره‌های آب زیرزمینی دشت تهران تا ٣٠‌ سال گذشته عمق کمی داشت، اما تخلیه فاضلاب و راه یافتنش به آب‌های زیرزمینی در کوه‌پایه‌های البرز یعنی از منطقه ٢٢ شهرداری تهران تا امتداد بزرگراه شهید بابایی، در طول این مدت عمق سفره‌های زیرزمینی را به ٢٠، ١۵، ١٠ متر و حتی کمتر از این‌ها رساند و این اتفاق در طول زمان باعث بر هم ریختن تعادل سفره‌های آب زیرزمینی در بافت شهری تهران شد.
نادری در رابطه با عمق سفره‌های زیر زمینی گفت: ٢٠‌ سال گذشته اگر در نقطه‌ای از تهران، عمق سفره‌های زیرزمینی بیش از ۴٠ متر بود، اکنون عمق این سفره های زیرزمینی به ٢٠ متری سطح زمین رسیده است.وی تصریح کرد: در گذشته مقنیان چاه‌های عمیقی حفر می‌کردند تا به سفره‌های آب زیرزمینی برسند، اما اکنون نزدیک بودن آب به سطح زمین تعادل را بر هم ریخته و جنس خاک هم مزید بر علت شده تا زمین در هم بریزد و حادثه اتفاق بیفتد.این کارشناس منابع آب و خاک در پاسخ به سوالی مبنی بر میزان لوله‌های فرسوده شبکه آب شرب گفت: اکنون حدود ٩ تا ١٠ هزار کیلومتر شبکه آب شرب در تهران وجود دارد که حدود ٢ تا ٣ هزار کیلومتر از این میزان، فرسوده است.وی در ادامه افزود: این لوله‌های فرسوده نه تنها میزان زیادی از آب سدها را هدر می‌دهند، بلکه به فاضلاب‌ها نشت می‌دهند.
ضرورت مدیریت یکپارچه شهری
به گفته کارشناس هم مسئولان خدمات شهری، نیازمند منبعی اطلاعاتی برای زمان مدیریت بحران هستند تا مدیریت پیشگیرانه انجام دهند و در زمان لازم با استفاده از این اطلاعات، نقاط آسیب‌پذیر را بشناسند، اما احتمال وقوع نشست زمین در تهران بالاست، چون آمار متفاوتی از نقاط حادثه‌خیز تهران وجود دارد. نشست زمین در تهران که در بزرگراه ستاری و بلوار کوهسار اتفاق افتاد و خبری شد، بارها کف خانه‌ها اتفاق افتاده چنان‌که به‌کرات از سوی اهالی یوسف‌آباد و امیرآباد تهران گزارش‌ شده است.اگر این اتفاق در خانه‌های مردم رخ بدهد، شاید خبرش در صفحه حوادث جای گیرد و رخ دادن آن در خیابان‌ها باعث شده هشدارها برای نظارت دقیق به عملیات عمرانی در تهران، بیش‌ازپیش شنیده شود.
پدیده فرونشست و فروچاله‌ها و شکاف‌های ناشی از آن اگر در مجاورت تأسیسات زیر بنایی مانند راه‌آهن، راه‌ها، دکل‌های برق و سایر شریان‌های حیاتی و همچنین در ساختگاه سکونتگاه‌های روستایی و شهری باشد، خطرات و خسارات بسیاری را به بار می‌آورد و موجب ایجاد ناپایداری در سازه و گاه موجب بروز بحران می‌شود.
با توجه به مسایل مطرح شده می‌توان برداشت‌های بی رویه از آب‌های زیر زمینی، احداث سد و ممانعت از تغذیه سفره‌های آب زیر زمینی، ساخت و سازهای بی رویه و حفاری‌های غیرمجاز را از عوامل اصلی به وجود آمدن این معضل دانست که بی توجهی هرچه بیشتر به این مسئله و نادیده گرفتن پیامدهای آن می‌تواند تهران را با مشکل جدی روبه رو کند.

کد مطلب: 40191| زمان انتشار: ۱۳۹۷/۱۱/۱۹ ۱۰:۱۶:۱۰| نسخه چاپی
:: نقل و نشر مطالب با ذکر نام منبع بلامانع است ::
طراحی و تولید : دلتا وب